E-kitap nedir? Böyle klasik bir giriş yapacak olursak, e-kitap için basılı bir yayının ekran üzerinde görüntülenebilen elektronik versiyonu diyebiliriz. Ben burada dünyada yaygın olarak kullanılan ve artık standartları belirlenen bir format olan “.epub” formatından bahsedeceğim. Bu konuda teknik tüm detayları öğrenmek isteyen arkadaşlar International Digital Publishing Forum adlı e-kitabın standartlarını belirleyen organizasyonun www.idpf.org adresli sitesine giderek daha detaylı bilgi edinebilirler.
E-kitap, dizüstü-masaüstü bilgisayarlarımızda, tabletlerde, telefonlarda, e-kitap okuyucularda görüntülenebilir. Yeni yeni hayatımıza girmeye başlayan smart tv’lerde bile görüntülenme imkanı vardır. Bu durumda, e-kitaplar uygun büyüklükte ve okumaya elverişli bir ekranı olan tüm cihazlarda görüntülenebilir diyebiliriz.
Burada kısaca cihazlara değinmek isterim, ekranları genel itibariyle en basit şekilde 2’ye ayırmak doğru olur diye düşünüyorum:
1) Arka ışık aydınlatmalı ekranlar: bilgisayar ekranları, tabletler (iPad, Samsung, Motorola gibi), telefonlar (iPhone, HTC, Samsung gibi), smart tvler vs.
2) E-ink ekranlar: bunlar tamamen yeni ve farklı bir teknolojinin ürünü ekranlardır (bkz. www.eink.com). Son zamanlarda renkli versiyonları da yapılmaya başlanmıştır. Arka aydınlatma kullanılmadığı için gözü yormayan, kesintisiz-titreşimsiz görüntüleme sunan farklı bir teknolojidir. Gözünüz bir kağıda bakarken ne kadar yorulursa e-ink ekrana bakarken de ancak o kadar yorulur.
iPad gibi tabletlerden e-kitap okuduğunuzda, bir süre sonra ekrandaki görüntünün oluşmasını, bize yansımasını sağlayan arka ışığı gözlerinizi yormaya başlayacaktır. Özellikle uzun süre kitap okuyanlar için bu son derece rahatsız edici olabilir. Şu an için yapabileceğimiz tek şey ekranın ışık ayarını kısmak olabilir. Kısa süre içerisinde iPad’in aynı iPhone’larda yaptığı gibi retina-display ekrana geçmesi bekleniyor, belki bu sayede okuma zevkine ve göz sağlığına katkıları olacaktır.
Hemen belirteyim, e-ink ekranlı cihazlarda yazıları görebilmek için bir ışık kaynağına ihtiyaç vardır, yani gece yatarken bu cihazlardan e-kitap okumak isterseniz en azından bir kitap lambasına ihtiyacınız olacaktır. Günışığında harika bir okuma deneyimi sunan bu cihazlar, geceleri bir kitap kadar görünmez olurlar.
* * *
Ekranlarla ilgili bahsi burada kısa kesiyorum, başlı başına bir konu olmakla birlikte bizi şu an en çok ilgilendiren yönü, hemen hepsinin farklı ölçülerde olmasıdır. İnternet sitesi tasarımı yapan arkadaşların en çok karşılaştıkları sorunlardan biridir bu. Farklı ekranlarda, farklı platformlarda e-kitabın nasıl görüntülenebileceği sorusu hala tam bir kurguya oturmamıştır. Burada IDPF standartları belirleyen bir organizasyon olarak artık e-kitabın her cihazda belli standartlar dahilinde düzgün görüntülenmesini sağlamaya başlamıştır. Tüm çalışmalara rağmen yazılım üreticilerinin yeterince bu standartları gözönünde bulundurmamasından mı kaynaklanıyor bilemiyorum, siz de e-kitaplarınızı yaptığınızda ve test ettiğinizde birçok farklılıklarla karşılaşacaksınız. Bu durumda yapacağınız ilk şey standartları sorgulamak olmalıdır. O zaman sorunun sizden mi yoksa okuyucu yazılımdan mı kaynaklandığını anlayabilirsiniz.
Ben e-kitap üretiminin standartlara bağlanmasını kültür kitapları açısından önemsiyorum. Kültür kitaplarından kastetmek istediğim ağırlıklı olarak metin içeriği olan kitaplardır. Çocuk kitapları gibi görselliğin öne çıktığı kitaplarda durum tamamen farklı bir boyut kazanıyor, onlar için şu an dünyada yaygın kullanım uygulama yapmak yönündedir. Bu konudaki gelişmelerden de yeri geldikçe bahsedebiliriz.
* * *
Başlarken sizden bir konuda ufak bir ricam olacak, işim gereği yazılımcı olduğumu veya bu konudan çok iyi anladığımı düşünebilirsiniz, ama hayır, ben yazılım noktasında uzman değilim, en iyi bildiğim şey bir kitabın nasıl hazırlanması gerektiği ve buna hizmet edecek herşeyi bulup kullanabilmek. Yazılım noktasında kesinlikle konuyu benden daha iyi bilen arkadaşlarımız vardır, yanlışlarımız varsa bizi yönlendirsinler, daha güzelini birlikte yapalım.
Benim amacım, Türkiye’de e-kitap yayıncılığının ivmelenmesine küçük de olsa bir katkı sağlayabilmektir. Hergün o kadar çok soruyla karşılaşıyorum ki, başta ben de ne yapacağımı bilemedim. Barış Özcan ve Halid Özgür’le yaptığımız görüşmelerde burada e-kitapla ilgili yazılar yazmamın doğru olacağına karar verdik.
Adım adım işlenmesi gereken bir konu, tamamen teknik. Bugün kitap basmak çok kolaylaştı, e-kitap da kısa bir zaman sonra öyle olacak ve biz bunun en kısa zamanda olmasını istiyoruz. Onun için de birlikte hareket edersek ülkemiz adına bu gelişimi sağlayabiliriz diye düşünüyorum.
* * *
E-kitap üretimini klasik kitap üretimi kurgusu içerisine yerleştirdiğimiz zaman bu iş sayfa tasarımcılarının yapacağı bir iş olarak gözüküyor. Sayfa tasarımıyla uğraşan arkadaşlar ek bilgilerle artık aynı kitabın e-kitabını da hazırlayabilir hale gelecekler. İş üretim formlarına e-kitap da eklenecek ve artık basılı kitapla e-kitap aynı anda üretilecek. Burada basılı kitap bir iş olarak matbaaya, üretim müdürüne gönderilirken, e-kitap direkt olarak satışa gönderilecek. Aradaki insanlara, iş gücüne ne olacak? Evet, an be an dünya değişiyor ve evrensel iş kurguları da gelişiyor. Bazı iş kolları yok oluyor, bazıları yok olmaya yüz tutuyor. Matbaacılık da bir süre sonra yayıncılığın en önemli parçası olmaktan çıkabilir ve muhtemelen çıkacaktır. Bizi burada ilgilendiren en önemli şey yaşadığımız an olduğuna göre, e-kitap işinin en çok kimi etkilediği sorusuna bugün için vereceğimiz cevap: sayfa tasarımcılarıdır.
Evet, benim kanaatim bu işin en çok sayfa tasarımcılarını etkileyeceği yönündedir. Artık sayfa tasarımcıları sadece basılı kitabı hazırlayan ve neredeyse ezbere yaptığımız bir işten, bugün daha teknik bilgiler içeren, mevcut bilgileriyle yapamayacakları, kendilerini geliştirmek zorunda oldukları, kapsamı biraz daha genişlemiş bir işe doğru yöneleceklerdir. Birçoğumuz hemen ayrı bir ekiple bu işi hallederiz diye düşünüyoruz. Ancak kurguyu doğru oturtmak istiyorsak, bu işin sayfa tasarımı, mizanpaj yapan arkadaşların görevi olduğunu unutmamalıyız. En çok hata yapılan nokta bu işi bilgi-işlem departmanına havale etmektir. Burada bilgi-işlem departmanı sadece kurguyu yapmak kadar görevli olabilir. İşin tamamını bilgi-işlem departmanına havale etmek demek, mizanpaj unsurlardan yoksun, düz metin şeklinde e-kitaplar görmek demektir. Halbuki bugünkü ortam hemen tüm mizanpaj unsurlarını kullanmayı mümkün kılıyor. Yakın bir gelecekte bu konuda herhangi bir sorun kalmayacağını düşünüyorum. İlkler her zaman sorunlu olur ancak bugün epeyce yol katedildi bu konuda. Siz de şirketinizde e-kitap çalışmalarına başlamak istiyorsanız bilgi-işlem çalışanlarından yardım alın, ancak kurguyu sayfa tasarımcılarına bırakın. Çünkü kitabın nasıl görünmesi gerektiğini en iyi bilen kişi sayfa tasarımcısıdır, son karar onun olmalıdır. Ben bunu önemsiyorum. Bu nedenle de işin en başında özellikle belirtmek istedim.
* * *
Biz şimdi e-kitabın ne olduğuna geri dönelim. E-kitap dediğimiz “.epub” uzantılı format aslında birçok dosyayı içinde barındıran bir taşıyıcı formattır. Sanırım böyle söylemekte bir sakınca olmaz. Diyelim ki “kitap.epub” diye bir dosyanız var.
Bu dosyanın “.epub” uzantısını “.zip” yapar ve bunu açarsanız içerisinde başka dosyalar olduğunu göreceksiniz.
“.epub” uzantılı dosya aslında bir zip dosyası gibi birçok dosyayı bir araya toplayacak şekilde ve e-okuyucu cihazların ya da yazılımların anlayabileceği şekilde bir sıra gözetilerek kodlanmıştır.
E-kitabın içine girdiğimizde, aslında klasörlerden ve birçoğu html dosyadan oluşan bir dosya yapısına sahip olduğunu görüyoruz. Bu Adobe InDesign’ın bizim için kurguladığı ve yapmaya uğraşmayacağınız bir yapıdır. Ancak neyin ne olduğunu bilmenizde fayda var, çünkü yeri geldiğinde bu dosyaları Adobe DreamWeaver ile açıp küçük düzeltmeler yapacağız/yapabiliriz.
Burada örneklendirmeye çalıştığım herşey EPUB 2.0.1 (http://idpf.org/epub/201) kuralları dahilindedir. Yine ayrıntılı bilgi almak isteyen arkadaşlarımız IDPF.org sitesinden istifade edebilir.
Bu yapıyı e-kitap çıktısı alacağımız zaman tekrar inceleyeceğiz. Şu an için böyle bir yapıyla uğraşacağımızı bilmemiz yeterli diye düşünüyorum.
Burada sevineceğimiz birşey var, sayfa tasarımcısı olarak tüm bu kodlar vs. gibi bir dünya işle uğraşmayacağız, burada gördüğünüz herşey otomatik olarak üretilecek, bu dosyaları tek tek manuel olarak üretmeyeceğiz. Öğrenmemiz gereken bilgi düzeyi basit “html” düzeyinde olacaktır. Bu kadarını bilmemiz başlangıç için yeterlidir.
* * *
Dikkatinizi çekmek istediğim diğer bir nokta şudur: bazen bir cihazda görüntülediğiniz e-kitabın farklı bir tür cihazda tam da istediğiniz gibi görünmediğini göreceksiniz. Bu sorun zamanla standartların oturmasıyla ortadan kalkacaktır. Yazılım ve cihaz üreticileri bu standartlara henüz tam anlamıyla uymuyor olabilir, ya da en azından ben bazılarının uymadıklarını düşünüyorum.
Bu sizi korkutmasın, yaptığınız iş muhtemelen doğrudur, yalnızca standartlara uyulmadığı için düzgün görüntülenemiyordur, farklı e-okuyucular kullanın ve “şimdilik” yapmak istediğiniz şeyin ortalamasını bulmaya çalışın.
Herkes gibi biz de kitabımızın en iyi şekilde görüntülenmesini isteriz. Ama günün şartlarını da gözardı edemeyiz. Unutmayın ki bütün dünyada bu iş henüz başlamış sayılır. Amerika kendi içinde epeyce bir yol almış gibi gözükse de, sadece Türkiye değil, Almanya, Fransa gibi ülkelerde dahi e-kitap henüz başlamıştır. Sürekli yeni gelişmeler yaşanmaktadır. Standartlara her geçen gün bir yenisi eklenmektedir.
* * *
E-kitap olarak kaydettiğimiz dosyanın içerisinde “.html” uzantılı dosyalar olduğunu görüyoruz. Bundan hareketle e-kitabın davranış şeklinden bahsetmek istiyorum. Dikkat ettiyseniz, genellikle internet sitelerinde iki türlü sayfa tasarımı görüyoruz, birinci tür sitelerde herşey sabit bir tasarıma sahiptir, hiçbir şeye müdahale edemezsiniz. Görseller ve yazılar aynen basılı yayıncılıkta olduğu gibi sabit mizanpaj ile hazırlanmıştır. İkinci tür sitelerde ise özellikle yazılı unsurlara istediğiniz gibi müdahale edebilirsiniz. Hatta çok iyi hazırlanmış sitelerde yazı fontunu büyütüp küçültmekle kalmaz, fontu da değiştirebilirsiniz. Arka plan rengini değiştirebilirsiniz. Burada amaç, özellikle çok yazı barındıran sitelerde, okuyuculara daha iyi bir okuma deneyimi sunmaktır.
E-kitapta da aynen böyle bir durumdan bahsedebiliriz. E-ink okuyucularda imkanlar daha kısıtlı gibi görünse de iPad gibi tablet cihazlarda sunulan yazılımlar neredeyse herşeye müdahale etmemize olanak verir. Okuyucu neler yapabilir? Okuyucu e-kitabını istediği yazı fontuyla, istediği font büyüklüğüyle, istediği yazı rengiyle, istediği marjin ayarlarıyla ve istediği şekilde (yattığı yerden, oturduğu yerden dahil olmak üzere) özgürce okuyabilir. Arka plan rengini değiştirme konusunda size farklı seçenekler veren yazılımlar olduğu gibi, örneğin Stanza adındaki iPad/iPhone uygulaması gibi hazır şablonlar sunanları da vardır. Burada bizim için önemli olan husus şudur:
Biz tasarım yaptığımızda herşeyin bizim istediğimiz yerde bizim istediğimiz gibi görünmesine alıştık yıllar boyunca. E-kitapta ise durum tamamen farklı. Okuyucunun elinde farklı imkanlar var ve bunları istediği gibi kullanabilir. Siz e-kitabın içine çeşitli notlar yazıp o marjinleri seçme, bu fontla güzel gözükmez, bu font büyüklüğünde okunmaz diyemezsiniz. Peki ne yapmalıyız? Tasarımlarımızı bu yeni duruma göre adapte etmeliyiz.
Örnek olarak şunu düşünün: Font büyüklüğünü bir kademe artırdığınızda e-kitabın sayfa sayısı diyelim ki 200 sayfadan 300 sayfaya çıkabilir. Herşeyin yeri değişecektir. Bu yeni durumda sayfa sayısının, kelime yerleşimlerinin mizanpaj açısından bir anlamı yoktur. Okuyucu sayfa kenarlarında geniş marjlar isteyebilir ve e-okuyucunun bununla ilgili bir ayarı varsa buna müdahale edebilir. Başımıza hiç ummadığımız birçok şey gelebilir. Konuya tam hakim olmak isteyenlerin bu senaryoların hepsini denemesi gerekir.
Ben bu konuda çok detaya girdiğim zaman işin içinden çıkamadığımı farkettim ve işi realize etmek adına kendimce bazı standartları baz alarak hem telefonlarda hem de tabletlerde ortalamasını alabileceğim bir tasarım yapısına karar verdim. Öyle zannediyorum ki, bir süre sonra (çok değil) yaptığımız bu çalışmaların güncellenmesi gerekecektir, çünkü sürekli yeni standartlar belirleniyor ve e-okuyucuların özellikleri artıyor. Bu süreci en iyi şekilde değerlendirmek adına, eğer teknik konularda çok iyi değilseniz, bilgi-işlem uzmanı değilseniz, veya teknik ayrıntılarla uğraşmaya tahammülünüz/sabrınız yoksa, mümkün oldukça sınırları çok zorlamayan e-kitap tasarımları yapın ve bazı unsurları şimdilik kullanmayın.
Yine bir örnek: Ben ilk yaptığımız e-kitapların hiçbirinde gömme harf kullanmadım. Çünkü tüm okuyucularda aynı şekilde görüntülenmiyor. Evet gömme harf çok güzel birşey, kitaplarda çok şık duruyor. Ancak bu konuda şimdilik bazı sorunlar var, en iyisi bir süreliğine bazı şeylerden feragat etmek. Fakat bu durum uzun sürmeyecek, yakında bu sorunların tek tek çözülmesini bekliyoruz.
Türkçemiz için en büyük sorun ise tireleme sorunu, yazılımlar buna izin vermiyor nedense. Arka planda ne yapılması gerek bilmiyorum ama bu, görüntülemede en büyük estetik sorunu oluşturuyor. Kelime araları siz istemeseniz de açılıyor. Tireleme sorunu çözülmesini beklediğim ilk büyük sorun, diğer herşeyin aksine bu gerçekten bir sayfa tasarımcısı için tahammül edilemeyecek bir görsellik sunuyor bize.
* * *
Evet, e-kitap nedir deyince, teknik açıklamasını birçok yerde bulabilirsiniz, bunlarsa benim dikkatinize sunmak istediğim şeklidir. Buradan hareketle bir sonraki yazıdan itibaren birlikte örnek bir e-kitap hazırlayacağız. İsmi “Kitap” olan bir “Lorem İpsum” kitabı hazırlayabiliriz. Stillerini, resimlerini anlatmaya çalışacağım.
• InDesign’dan tam anlamıyla faydalanmak ve hem basılı hem elektronik yayıncılıkta etkili tasarımlar yapabilmek için Halid Özgür’ün Vidobu’da yayınlanmış olan InDesign CS5 Tipografik Tasarımda Stilleri Etkili Kullanma Yöntemleri adlı video setini incelemenizi öneririm: http://goo.gl/tB11k Amerika’yı yeniden keşfetmeye hiçbirimizin ihtiyacı ve zamanı yok. Stil konusunun işin yarısını teşkil ettiğini söyleyebilirim. InDesign’da stillendirmeyle ilgili hemen tüm sorularınızın cevabı bu videolarda var.
• Adobe Help sayfalarında InDesign hakkında herşeyin anlatıldığı dokümanları bulabilirsiniz, bunları ve özellikle konumuzla ilgili olan kısımları okumanızda fayda var. Help dosyaları, özellikle yeni başlayanların iyi bir InDesign kullanıcısı olması için gerekli tüm bilgileri içerir. http://help.adobe.com/tr_TR/indesign/cs/using/index.html
• Adobe Günlüğü üzerinde InDesign sekmesi altında yine bu konu hakkında içerikler bulabilirsiniz.
Bu kadar genel bilgi yeterlidir diye düşünüyorum, yine bilgim ve merakım dahilinde tüm arkadaşlarıma elimden geldiğince cevap vermeye çalışacağımı hatırlatırım. Sorularınız varsa çekinmeyin, bilmiyorsam ben de öğrenir sizinle paylaşırım.
* * *
Twitter ile ilgili bir küçük hatırlatma yapmak isterim: #ekitap hashtag‘ını kullanarak bu konuda Twitter üzerinden sürekli bilgi paylaşımları yapabiliriz. Zamanla bu kullanım şeklini arttırabilirsek anlık ihtiyaçlarımıza Twitter üzerinden cevap bulabiliriz.
Hepinize iyi bir hafta diliyorum.
{ 2 yorum… aşağıdakileri okuyun ya dabir tane ekleyin }
Çok teşekkür ederim Mahmut Bey.
Çok güzel bir yazı.Bu konuda bilgi eksikliği vardı.Zannedersem Bu eksiklik giderilecek. teşekkürler
{ 1 geri izleme }